Círculo Internacional de Amigos dos Xigantes  

Delegación de Galicia. Julio I. González Montañés ©

 

Javascript DHTML Drop Down Menu Powered by dhtml-menu-builder.com

 

 

 

Pampórnigas de Quiroga

 

 

Cocos de Ribadeo

 


 

 

Diferentes denominacións

 

   En Galicia existen numerosas voces para referirse aos xigantes e curiosas variantes locais que testemuñan a popularidade destas figuras nas terras galegas. A denominación máis estendida é a de Xigante/Gigante ou Xigantón/G[J]igantón (esta última é a preferida na prensa decimonónica), pero coñéceselles tamén como mómaros (ou mómoros), almazonas, calantornias, pampónigas, pantasmas, papamoscas e cocos/as.

    Mómaros chámaselles en Betanzos e Pontedeume (A Coruña) e en Ribadavia e Allariz (Ourense), utilizando unha voz galega empregada desde finais do século XIX co significado tanto de xigantón como de máscara ou, figuradamente, pasmón. Non é de uso frecuente pero está documentada en referencia aos xigantóns de Allariz (1877), Ribadavia (1884) e Betanzos (1922), e recóllena algúns dicionarios (Eladio (1958-61), Franco Grande (1972) e Carré (1972). Entre os escritores galegos do século XX incluídos no Tesouro Informatizado da Lingua Galega do ILGA, utilízana Blanco Amor (1962 e 1972), Pérez Parallé (1995) e Ramón Loureiro (2000), este último en referencia directa aos xigantes de Pontedeume. A raíz momo emparenta a palabra cos Momos e Momerías baixomedievais, espectáculos de máscaras de probable orixe italiana que non foron descoñecidos en Galicia e Portugal onde a voz momum, co significado de máscara, esta documentada en 1256.

   A denominación almazonas (ou armazonas) emprégase na provincia de Ourense (na capital e en Allariz, Ribadavia e Viduedo) e no norte de Portugal (Braga, Barcelos, Arcos de Valdevez…), sempre en feminino aínda que frecuentemente refírase a unha parella de xigantes masculinos como en Viduedo. En canto á orixe do vocábulo, hai quen sostén que se trata dunha corrupción da palabra Amazona ou, tendo en conta a variante portuguesa armazonas, da voz armazón en referencia ao andamiaxe interno que sostén as súas cabezas (en galego e en portugués o substantivo armazón é feminino). Podería derivar tamén do adxectivo galego almazón (m. persoa corpulenta), aínda que neste caso non cabe explicación para o seu uso en feminino excepto supoñendo a súa asociación en orixe cun substantivo (figuras almazonas).

  En Viduedo (Ourense) relaciónase o nome e a propia existencia dos xigantes cunha lenda popular que fala dunhas galaicas guerreiras (Amazonas) que se enfrontaron ao caudillo árabe Almanzor cando entrou Galicia a finais do século X nunha razzia que o levou ata Santiago de Compostela. Deste xeito, as almazonas de Viduedo derivarían dunha antiga representación do acontecemento e explicaríase o carácter agresivo destes xigantes que cos seus brazos móbiles recheos parecen expresamente deseñados para golpear ao público.

  Moi popular en Galicia é a denominación Cocos ou Cocas. En masculino emprégase para referirse a dous dos xigantes composteláns así como ás parellas de xigantóns de Ribadeo, Barreiros e Vilanova de Lourenzá (Lugo) e Vegadeo (Asturias), e, en feminino, utilízase para referirse aos xigantes de Castro Caldelas (Ourense). Probablemente a voz faga referencia ao seu aspecto monstruoso que asusta aos nenos (do latín Coccu), pero na súa versión feminina podería referirse ás cabezas das figuras (en galego coca=testa, cabeza), ou ter algunha relación coas tarascas do Corpus (en galego Cocas, do latín cocatrix=cocodrilo).

   A voz papamoscas emprégase normalmente para referirse a xigantóns ou cabezudos dotados dun mecanismo que lles permite abrir e pechar a boca, aínda que pode tamén facer referencia á expresión dos seus rostros con grandes bocas abertas polas que vían os portadores. Había un en Melide en 1848 segundo o testemuño de Madoz, outros en Redondela e é a denominación empregada habitualmente en Cambados (Pontevedra) para referirse aos xigantes de San Bieito.

  Outras variantes menos frecuentes son as de pantasmas ou calantornias. A primeira documéntaa Vicente Risco na provincia de Ourense e a segunda é unha denominación que se utiliza exclusivamente en O Barco de Valdeorras (Ourense). Debe ser de orixe local xa que non a recolle ningún dicionario nin galego nin castelán e no Barco discrepan sobre a súa orixe e sobre se debe aplicarse aos xigantes, aos cabezudos que os acompañan ou ámbolos dous.  Creación local parece tamén a denominación pampórnigas ou pampónigas que se aplica á parella de xigantóns que sae na procesión da Virxe dos Remedios de A Hermida (Quiroga, Lugo).

 

 

 

Mómaros de Pontedeume

 

Almazonas de Viduedo

 

Papamoscas de Cambados

 

Calantornias de O Barco

Seguinte

________________________________________________________________________________________________________________________________

Páxinas optimizadas para unha resolución de 1152 x 864 px. Preme á vez as teclas  CTRL y + ó  -  para axustar o tamaño si empregas unha resolución diferente